Rutherford'un altın levha deneyi nedir ?

Simge

New member
Rutherford, 1911 tarihli makalesinde, yaklaşık 0,00004 santimetre kalınlığındaki altın levhadan geçen alfa parçacıklarının yaklaşık 20.000'de birinin ortalama 90 derecelik bir açıyla saptığını aktardı. Bu, yaklaşık 0,00004 oranına karşılık gelir. İlk bakışta oldukça küçük bir oran gibi görünse de atomun iç yapısını açıklamak açısından son derece önemliydi.

Çünkü Thomson modelinde pozitif yük atom hacmine yayılmışsa, ağır ve hızlı alfa parçacıklarının çok büyük açılarla sapmasını açıklamak güçleşiyordu. Rutherford'un çekirdek modeli ise pozitif yükün küçük bir bölgede yoğunlaşması sayesinde güçlü elektriksel itmelerin oluşabileceğini öngörüyordu.

Bu noktada bilimsel düşüncenin önemli bir özelliği ortaya çıkar: Bir açıklamanın başarısı yalnızca çoğunlukta görülen davranışları açıklamasına bağlı değildir. Nadir görülen sonuçlar da mevcut modelin sınırlarını ortaya çıkarabilir.

Örneğin bir araştırmacı, deneydeki parçacıkların yüzde 99'undan fazlasının yaklaşık doğrultuda ilerlediğini gözlemleyip yalnızca bu çoğunluğa odaklansaydı, atomun yapısı hakkındaki en önemli ipucunu gözden kaçırabilirdi. Oysa bilimsel analizde az rastlanan olayların nedenleri de araştırılmalıdır.

Burada bir ayrım yapmak gerekir: Rutherford'un 1911 makalesinde verdiği yaklaşık 20.000'de bir oranı, belirli deney koşullarına ilişkin tarihsel bir bulgudur. Bunu her altın levhada ve her deney düzeneğinde değişmeden geçerli olacak evrensel bir oran gibi değerlendirmek doğru değildir. Parçacık enerjisi, levhanın kalınlığı ve ölçüm koşulları saçılma sonuçlarını etkileyebilir.

Benim yorumum: Verilerin bilimsel değeri, yalnızca ne kadar çok olduklarıyla değil, hangi açıklamaları mümkün veya imkânsız kıldıklarıyla da ölçülür. Rutherford'un deneyinde küçük bir istisna gibi görünen sonuç, atomun merkezinde yoğun bir çekirdek bulunduğu fikrinin kapısını açmıştır.

5. Erkeklerin ve Kadınların Bakış Açıları: Veri Analizi ile Toplumsal Deneyim Arasında

Rutherford'un deneyi üzerinden farklı bakış açılarını karşılaştırmak, bilimsel tartışmaların nasıl yürütüldüğünü anlamak açısından ilginç olabilir. Ancak burada önemli bir noktayı baştan belirtmek gerekiyor: Erkeklerin doğaları gereği nesnel ve sayısal düşündüğünü, kadınların ise doğaları gereği duygusal ve toplumsal konulara yöneldiğini gösteren evrensel bir kural yoktur.

İnsanların bilimsel bir konuya yaklaşımı; eğitim geçmişi, mesleği, kişisel deneyimleri, araştırma alışkanlıkları ve içinde bulunduğu toplumsal koşullarla şekillenir. Dolayısıyla cinsiyete dayalı karşılaştırmalar, değişmez özellikler olarak değil, farklı deneyimlerin nasıl yorumlanabileceğini gösteren örnekler olarak ele alınmalıdır.

Veri odaklı yaklaşımın katkısı

Deneyi inceleyen, ölçümlere ve matematiksel modellere öncelik veren bir kişi, öncelikle alfa parçacıklarının kaçının saptığını, saçılma açılarının nasıl dağıldığını ve sonuçların hangi atom modelini desteklediğini sorgulayabilir.

Örneğin bir fizik öğrencisi, deneyde gözlenen büyük açılı saçılmaların sıklığını hesaplayıp bu sonuçların Thomson modelinin tahminleriyle uyuşup uyuşmadığını araştırabilir. Aynı öğrenci, Rutherford modelinin de hangi koşullarda doğru tahminler ürettiğini sınamak isteyebilir.

Bu yaklaşımın güçlü yanı, kişisel kanaatleri ölçülebilir kanıtlardan ayırmasıdır. Ancak yalnızca sayılara bakmak da yeterli değildir. Hangi ölçümlerin yapıldığı, hangi sonuçların yayımlandığı, deneyin hangi sınırlamalara sahip olduğu ve alternatif açıklamaların değerlendirilip değerlendirilmediği de önemlidir.

Toplumsal ve insani boyuta odaklanan yaklaşımın katkısı

Başka bir okuyucu ise deneyin bilim tarihindeki insan hikâyesini merak edebilir. Geiger ve Marsden'in katkıları neden önemlidir? Laboratuvar çalışmalarında emeği geçen kişilerin isimleri bilimsel anlatılarda ne kadar görünürdür? Bilimsel başarıların paylaşılmasında kurumların ve araştırma ekiplerinin rolü nedir?

Bu sorular deneyin fiziksel sonuçlarını değiştirmez. Bununla birlikte bilimsel bilginin nasıl üretildiğini, kimin emeğinin görünür olduğunu ve bilim tarihinin nasıl anlatıldığını anlamamıza yardımcı olur.

Örneğin bilim tarihini toplumsal açıdan inceleyen bir araştırmacı, Rutherford'un adının neden deneyle güçlü biçimde özdeşleştiğini, Geiger ve Marsden'in deneysel katkılarının nasıl aktarıldığını ve bilimsel keşiflerin çoğu zaman birden fazla kişinin çalışmasına dayandığını araştırabilir.

Burada duyguların bilimsel kanıtların yerine geçmesi söz konusu değildir. Bir araştırmacının emeğinin görünmez kalmasından rahatsızlık duymak, bilimsel tarihin daha dikkatli incelenmesine yönelik bir motivasyon oluşturabilir. Ancak bir tarihsel iddianın doğru olup olmadığını belirlemek için yine belgelere, yayınlara ve güvenilir kaynaklara ihtiyaç vardır.

Bu iki yaklaşımı nasıl karşılaştırabiliriz?

Veri odaklı bir inceleme, deneyin hangi atom modelini desteklediğini açıklar. Toplumsal açıdan bir inceleme ise deneyin hangi koşullarda gerçekleştirildiğini, bilimsel emeğin nasıl örgütlendiğini ve keşfin nasıl hatırlandığını araştırır.

Bunlar birbirinin alternatifi değildir. Aynı kişi hem matematiksel analiz yapabilir hem de bilimsel araştırmaların toplumsal koşullarını sorgulayabilir. Nitekim iyi bir bilim tarihi çalışması, deneysel verilerle tarihsel belgeleri birlikte değerlendirir.

Janet Shibley Hyde'ın 2014 yılında Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan, cinsiyet benzerlikleri ve farklılıklarını inceleyen derlemesi de kadınlar ve erkekler arasındaki psikolojik farklılıkların basit genellemelerle açıklanamayacağını vurgulayan literatürün önemli örneklerindendir. Naomi Ellemers'ın 2018 tarihli toplumsal cinsiyet kalıpları incelemesi ise bu kalıpların insanların kendilerini değerlendirmelerini ve başkaları tarafından nasıl görüldüklerini etkileyebildiğini ele alır.

Bu kaynaklardan çıkarılabilecek sonuç, erkeklerin ve kadınların bilimsel konulara mutlaka farklı biçimlerde yaklaştığı değildir. Asıl önemli nokta, bireyler arasındaki farklılıkları cinsiyete ilişkin peşin hükümlerle açıklamak yerine somut deneyim ve araştırmalar üzerinden değerlendirmektir.

6. Bilimsel Nesnellik ve Duygular Birbirine Zıt mıdır?

Bence Rutherford'un deneyinin tartışmaya açtığı en ilginç konulardan biri budur.

Bilimsel nesnellik, araştırmacının hiçbir duyguya sahip olmaması anlamına gelmez. Daha çok, iddiaların kişisel beklentilerden bağımsız olarak sınanabilmesiyle ilgilidir. Bir araştırmacı şaşırabilir, hayal kırıklığı yaşayabilir veya yeni bir keşif karşısında heyecan duyabilir. Fakat bu duygular, ölçümlerin nasıl yorumlanacağını tek başına belirlememelidir.

Rutherford'un deneyinde beklenmeyen sonuçların ortaya çıkması, mevcut açıklamanın yeniden değerlendirilmesini gerektirdi. Bu süreçte merak ve şaşkınlık gibi insani tepkilerin araştırmayı teşvik etmiş olması mümkündür. Yine de modelin bilimsel kabulü, araştırmacıların ne hissettiğinden çok, modelin gözlemleri açıklayabilmesine bağlıydı.

Bunun tersini de düşünelim: Bir araştırmacı, savunduğu teoriye güçlü biçimde bağlı olduğu için aykırı verileri görmezden gelirse ne olur? Bu durumda sorun duyguların varlığı değil, kişisel bağlılığın kanıtların değerlendirilmesini engellemesidir.

Benzer şekilde, toplumsal eşitsizliklere duyarlı olmak bilimsel araştırmanın değerini düşürmez. Ancak toplumsal açıdan önemli görülen bir iddianın da kanıtlarla desteklenmesi gerekir.

Bu nedenle veri ile insan deneyimini karşı karşıya koymak yerine, farklı sorulara yanıt verdiklerini kabul etmek daha yararlıdır. Fiziksel bir olgunun nasıl gerçekleştiğini anlamak için deneysel kanıtlar gerekir. Bilimsel kurumların nasıl işlediğini ve araştırmacıların deneyimlerini anlamak içinse tarihsel ve toplumsal kanıtlar önem taşır.
 
Üst